Rynek private equity / venture capital w Polsce w 2003 roku [1]

            Według badania przeprowadzonego przez European Private Equity and Venture Capital Association (EVCA), inwestycje funduszy private equity/venture capital (PE/VC) w Polsce wyniosły 779 mln PLN (177 mln EUR)[2] w 2003 r., a więc o 47% więcej niż w 2002 r., kiedy to suma inwestycji wyniosła 529 mln PLN (137 mln EUR). Większość inwestycji trafiła do spółek dojrzałych. 76% środków - 590 mln PLN (134 mln EUR) - fundusze przeznaczyły na refinansowanie lub wykup od poprzednich właścicieli. Rosnący udział wykupów, tendencja widoczna w całej Europie, wpływa wyraźnie na średnią wartość inwestycji i liczbę spółek, które otrzymały finansowanie. Nowych kapitałów do funduszy napłynęło niewiele, zaledwie 113 mln PLN (26 mln EUR). Znaczny wzrost przyniesie z pewnością 2004 rok, bowiem kilka firm zarządzających zakończyło proces pozyskiwania środków rozpoczęty jeszcze w 2003.

 

EVCA prezentuje dane w dwóch przekrojach: rynkowym i branżowym, które przedstawiamy poniżej.

Przekrój rynkowy pokazuje inwestycje zrealizowane w Polsce przez firmy zarządzające funduszami z całej Europy.

Przekrój branżowy prezentuje działalność firm zarządzających funduszami, które mają siedzibę w Polsce. Dane obejmują ich działalność zarówno w Polsce, jak i za granicą, głównie w Europie Środkowej i Wschodniej.

 

W 2003 roku inwestycje PE/VC w Polsce wyniosły 779 mln PLN, co stanowiło wzrost o 47% w porównaniu z 2002, kiedy odnotowano 529 mln PLN. Na wynik ten złożyły się zarówno inwestycje firm działających w Polsce, jak i zagranicznych firm zarządzających funduszami. Te pierwsze zainwestowały 586 mln PLN w 2003 r., o 39% więcej niż w 2002 r., który zamknął się kwotą 422 mln PLN. Inwestycje firm zagranicznych wyniosły 193 mln PLN w porównaniu do 107 mln PLN w 2002 r., co daje wzrost o ponad 80%. Polska jest największym rynkiem private equity w regionie, rynkiem o rosnącym potencjale inwestycyjnym, czego dowodzi drugi już z rzędu rok wzrostu. Warto dodać, że suma inwestycji w Polsce była wyższa niż w kilku innych krajach Unii Europejskiej, m.in. Portugalii - 116 mln EUR, Austrii - 113 mln EUR, Węgrzech - 111 mln EUR, Czechach - 39 mln EUR, Grecji - 26 mln EUR i Słowacji - 4 mln EUR.

 

Wykres 1. Inwestycje private equity / venture capital w Polsce, 2002-2003

Źródło: EVCA CEE Success Stories

 

            Inwestycje PE/VC w Polsce wzrosły również w relacji do PKB. W 2002 roku wynosiły 0,069% PKB, a w 2003 - 0,098% PKB. Pomimo znacznego wzrostu, wskaźnik ten jest nadal znacznie poniżej średniej europejskiej, która wynosi 0,284%. Warto podkreślić, że rynek PE/VC w Polsce jest znacznie młodszy niż większości krajów europejskich i przy obecnym tempie inwestycyjnym różnica powinna się stopniowo zmniejszać. Przychylne regulacje prawne mogłyby wzrost rynku przyspieszyć.

 

Wykres 2. Inwestycje PE/VC w stosunku do PKB w wybranych krajach europejskich w 2003 roku

Źródło: EVCA CEE Success Stories

 

            W 2003 roku fundusze PE/VC skierowały większość środków do spółek na późniejszym etapie rozwoju, bowiem wykupy i refinansowanie wyniosły 590 mln PLN, czyli 76% wszystkich inwestycji. Złożyło się na to kilka czynników, przede wszystkim wzrost liczby dojrzałych polskich spółek oraz doświadczonych menedżerów, z którymi fundusze private equity mogą współpracować i wspólnie inwestować. Firmy na etapie dynamicznego rozwoju, wcześniej z największym udziałem w rynku, pozyskały 176 mln PLN, czyli 23% wszystkich inwestycji. Niewielki procent stanowiły inwestycje w bardzo młode spółki: na etapie start-up - jedynie 1,6%, czyli 12 mln PLN, na etapie zalążkowym - 0,7 mln PLN. Liczby te jasno świadczą, że niewiele funduszy inwestuje w firmy we wczesnych etapach rozwoju. Sytuacja taka może się zmienić, gdyż trwają prace nad regulacjami prawnymi, które mogłyby pobudzić inwestycje funduszy private equity/venture capital w bardzo młode spółki, co w efekcie doprowadziłoby do zmniejszenia wyraźnej „luki kapitałowej”.

Badanie EVCA koncentruje się na działalności firm inwestycyjnych private equity, które mają siedzibę w Polsce, a inwestują w Polsce, jak i w całej Europie Środkowej i Wschodniej. Firmy te zainwestowały 586 mln PLN, o 29% więcej niż w roku ubiegłym, kiedy inwestycje wyniosły 454 mln PLN. Warto odnotować, że w 2003 roku firmy te inwestowały wyłącznie na polskim rynku. Zmiana kierunków inwestowania nastąpiła już w 2002 roku, kiedy zredukowały one swoją działalność w regionie na rzecz inwestycji na rynku krajowym. W 2003 roku 100% inwestycji zrealizowały w Polsce, w 2002 - 93%, zaś w 2001 - 61%.

 

Wykres 3. Inwestycje polskich firm zarządzających funduszami, 2002-2003

Źródło: Rocznik EVCA 2004

 

Średnia wielkość inwestycji wzrosła ponad dwukrotnie z 5,3 mln PLN w 2002 roku do 12,2 mln PLN w 2003. Jednocześnie zmniejszyła się liczba spółek podlegających finansowaniu z 86 w 2002 do 48 w 2003 r. Zainteresowanie funduszy stosunkowo dużymi inwestycjami widać wyraźnie w całej Europie i Polska nie jest tutaj wyjątkiem. Firmy polskie zrealizowały kilka bardzo dużych projektów inwestycyjnych, w wyniku czego średnia wielkość inwestycji wzrosła znacznie bardziej niż w Europie. Dla porównania, średnia wielkość inwestycji w Europie wyniosła w 2003 r. 3,9 mln EUR.

Całkowitej zmianie uległy również proporcje inwestycji pierwotnych, trafiających do spółek, które wcześniej nie pozyskiwały finansowania private equity, i kolejnych, kierowanych do spółek z portfela funduszy. W 2003 roku aż 92%, 538 mln PLN stanowiły inwestycje pierwotne, podczas gdy w roku 2002 zaledwie 164 mln PLN, czyli 36% całości. W nową spółkę fundusze angażowały średnio 28 mln PLN, czterokrotnie więcej niż w 2002 roku. Spółki portfelowe pozyskały 48 mln PLN w 2003 wobec 290 mln PLN w 2002 r. W tej grupie średnia wartość inwestycji znacznie się zmniejszyła, z 4,6 mln PLN w 2002 roku do 1,6 mln PLN w 2003 roku. Po roku koncentracji działalności na spółkach portfelowych, firmy private equity powróciły na rynek pierwotny. Było to możliwe dzięki wzrostowi gospodarczemu i rosnącym możliwościom inwestycyjnym na rynku.

 

Wykres 4. Inwestycje pierwotne i kolejne – kwota zainwestowana, 2002-2003

Źródło: Rocznik EVCA 2004

 

 

W 2003 roku nastąpiła kolejna zmiana kierunków inwestowania wśród polskich firm zarządzających funduszami. Po roku koncentracji na spółkach z branży dóbr konsumpcyjnych nastąpił powrót do sektora telekomunikacji i mediów. Polskie firmy private equity zrealizowały w tym sektorze 174 mln PLN, czyli 30% całości inwestycji (2,8 razy więcej niż w 2002 roku). Kolejną była branża dóbr konsumpcyjnych. Spółki z tej branży pozyskały 149 mln PLN w 2003 wobec 159 mln PLN w 2002 r. Ogromny wzrost zanotował sektor usług finansowych, z inwestycjami o wartości 139 mln PLN. W 2002 roku trafiło doń zaledwie 5 mln PLN. Zaawansowane technologie znów cieszą się zainteresowaniem inwestorów po bardzo słabym 2002 roku. Inwestycje polskich firm private equity w tej branży wyniosły 181 mln PLN, czyli 31% całości zainwestowanych środków. W 2002 roku liczby te kształtowały się na poziomie 36 mln PLN, czyli 8% środków. Podobne tendencje obserwuje się w Europie. Struktura branżowa inwestycji ma wyraźny związek z poprawą kondycji gospodarki w 2003 roku. Wraz ze wzrostem PKB o 3,7% poprawił się klimat inwestycyjny, szczególnie w stosunku do branży informatycznej i telekomunikacyjnej, które przeszły gruntowną restrukturyzację, powróciło zaufanie inwestorów. W Polsce pojawiło się kilka interesujących inwestycji w spółki z branży telekomunikacji i mediów, w których wcześniej przeprowadzono restrukturyzację lub które zostały w jej wyniku wydzielone ze spółek macierzystych.

 

Tabela 1. Struktura branżowa inwestycji PE/VC w Polsce, 2002-2003

	2002				2003
	Kwota inwestycji	%	Liczba spółek	%	Kwota inwestycji	%	Liczba spółek	%
Telekomunikacja/Media	63,088	13.9	21	24.4	173,719	29.7	13	27.1
Informatyka	17,412	3.8	9	10.5	523	0.1	1	2.1
Elektronika - inne	2,667	0.6	3	3.5	6,858	1.2	1	2.1
Biotechnologia	2,193	0.5	1	1.2	0	0.0	0	0.0
Medycyna	16,167	3.6	3	3.5	27,082	4.6	2	4.2
Energia	31,062	6.8	4	4.7	30,419	5.2	1	2.1
Dobra konsumpcyjne	159,397	35.1	12	14.0	148,959	25.4	7	14.6
Produkty i usługi przemysłowe	7,689	1.7	4	4.7	0	0.0	0	0.0
Chemia i gospodarka materiałowa	0	0.0	0	0.0	7,826	1.3	1	2.1
Automatyla przemysłowa	8,290	1.8	1	1.2	0	0.0	0	0.0
Produkcja - inne	72,060	15.9	9	10.5	17,247	2.9	6	12.5
Transport	27,247	6.0	4	4.7	5,425	0.9	1	2.1
Usługi finansowe	5,368	1.2	1	1.2	138,605	23.7	5	10.4
Usługi - inne	14,683	3.2	8	9.3	6,388	1.1	1	2.1
Rolnictwo	0	0.0	0	0.0	149	0.0	1	2.1
Budownictwo	26,260	5.8	5	5.8	8,780	1.5	4	8.3
Inne	0	0.0	0	0.0	13,580	2.3	4	8.3
Inwestycje ogółem	453,592	100.0	86	100.0	585,561	100.0	48	100.0
High-Tech ogółem	36,188	8.0	16	18.6	181,105	30.9	15	31.3

Źródło: Rocznik EVCA 2004

 

W 2003 roku zainteresowanie funduszy przesunęło się w kierunku spółek dojrzałych, bowiem 68% całości środków, 398 mln PLN, przeznaczyły na refinansowanie lub wykup od poprzednich właścicieli. W 2002 roku kwota ta wyniosła 209 mln PLN, co stanowiło 46% środków. Inwestycje w przedsiębiorstwa na etapie ekspansji wyniosły w 2003 roku 178 mln PLN, czyli 30% wszystkich inwestycji. W 2002 roku wyniosły one 207 mln PLN, czyli 46%. Rosnące zainteresowanie wykupami wynika z dojrzałości sektora prywatnego oraz dostępności instrumentów dłużnych typowych dla transakcji wykupu. Coraz liczniejsza jest również grupa menedżerów, którzy mogą współpracować z funduszami przy wykupach. Wynika stąd, że powyższa tendencja powinna się utrzymać w przyszłości.

Inwestycje PE/VC w przedsiębiorstwa we wczesnych etapach rozwoju znacznie spadły w porównaniu z 2002 rokiem, z 38 mln PLN do 10 mln PLN w 2003 r. Widać wyraźnie, że młode przedsiębiorstwa nie są w stanie przyciągnąć finansowania private equity/venture capital i że maleje liczba firm zarządzających funduszami, które działałyby w tym segmencie rynku. Podobnie dzieje się w całej Europie. Aby taki stan rzeczy uległ zmianie muszą pojawić się nowe fundusze, wyspecjalizowane w tego rodzaju inwestycjach.

 

Wykres 5. Podział inwestycji pod względem etapu rozwoju spółki

Źródło: Rocznik EVCA 2004

 

Kwota dezinwestycji podawana jest w badaniu EVCA według wartości początkowej inwestycji i nie jest sumą przychodów uzyskanych ze sprzedaży spółki. Według danych EVCA w 2003 roku fundusze wyszły z 60 spółek sprzedając akcje o wartości początkowej 506 mln PLN, w porównaniu do 306 mln PLN w 2002 r. Oznacza to wzrost wartości o 65% w stosunku do roku ubiegłego i podwojenie się liczby wyjść. Najpopularniejszą metodą (30% kwoty dezinwestycji) była sprzedaż grupie menedżerskiej i/lub dotychczasowym właścicielom, kolejną (22%) - wyjście poprzez giełdę. Sprzedaż inwestorowi strategicznemu dotyczyła zaskakująco niewielkiej części i odnotowała znaczący spadek w porównaniu z rokiem 2002 (9% w 2003 wobec 53% w 2002). Sprzedaż innemu funduszowi private equity/venture capital wyniosła 3,4% całości. Inne metody wyjścia dały łącznie 23% w 2003 r. (0,3% w 2002). 12% wartości dezinwestycji zrealizowano w drodze likwidacji spółek (6% w 2002). Z powyższych danych widać dalsze wzmocnienie rynku wyjść, głównie dzięki trwającemu ożywieniu na GPW oraz sprzyjającym warunkom do realizacji wykupów przez menedżerów i/lub poprzednich właścicieli.

Warunki na polskim rynku wyjść wyglądają bardzo korzystnie na tle Europy. W Europie wartość dezinwestycji wzrosła o 27%, z 10,7 mld EUR w roku 2002 do 13,6 mld EUR w roku 2003 r. Największy wzrost zanotowano dla sprzedaży do innego funduszu, z 4% w 2002 do 20% w 2003. Na rynku polskim ta ścieżka była stosowana dotychczas dosyć rzadko. Sprzedaż inwestorowi strategicznemu dotyczyła 20% całości, zaś wyjścia poprzez rynek publiczny - zaledwie 12%. 12% zrealizowano poprzez likwidację spółki.

 

Wykres 6. Dezinwestycje polskich firm zarządzających funduszami

Źródło: Rocznik EVCA 2004

 

W 2003 r. polskie firmy zarządzające funduszami private equity/venture capital zgromadziły jedynie 113 mln PLN wobec 457 mln PLN w 2002, co oznacza spadek o 75%. Znaczna większość środków pochodziła ze źródeł zagranicznych, głównie banków, funduszy emerytalnych oraz firm ubezpieczeniowych. Jednakże niekorzystne dane w 2003 roku nie świadczą o trwałym trendzie spadkowym. Kilka firm zarządzających funduszami rozpoczęło gromadzenie środków do kolejnego funduszu pod koniec roku, a efekty ich działalności będą widoczne w roku 2004.

 

W opinii wielu przedstawicieli polskich firm zarządzających funduszami, rok 2004 powinien być kolejnym rokiem rozwoju. Oczekuje się wzrostu zarówno kwoty inwestycji, jak i dezinwestycji. W 2004 roku wzrośnie również, i to znacznie, kwota pozyskana do nowych funduszy, bowiem kilka grup zarządzających pozyskało nowe środki. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej spełni niewątpliwie rolę katalizatora dla rynku private equity/venture capital i powinno skutkować większą dostępnością nowych środków dla funduszy oraz dalszą poprawą warunków na rynku.

---